I
Tungi la moshi lenye rangi nyeusi lilipaa angani, likifanya jua la alasiri liwe kama pete ya dhahabu iliyofunikwa kwa mavumbi. Hewa ilikuwa na harufu kali ya kemikali – harufu ya kukata koo, ya kuashiria mabadiliko.
Ezra alisimama kwenye mpaka wa shamba lake la hekta ishirini, akitazama trakta kubwa yenye rangi nyekundu inayopasua udongo. Trakta hiyo ilikuwa ya kampuni ya Uholanzi – “GreenGold Africa” – ambayo siku chache zilizopita ilikodisha shamba hilo kwa mwaka mmoja.
“Baba, kwa nini?” alisema Kijana wake, Tunda, akiwa amesimama karibu naye. “Shamba hili limekuwa la familia yetu tangu kina babu.”
Ezra alimtazama mtoto wake. “Pesa, mwanangu. Shilingi milioni tano kwa mwaka. Hizi pesa zitatuokoa.”
II
Miaka miwili iliyopita, shamba hili lilikuwa na mimea mbalimbali: mahindi, maharage, mhogo, ndizi. Kila msimu, familia ya Ezra ililima, ilipanda, ilivuna. Walikula wenyewe, wakauza mabaki.
Kisha ukame ulikuja. Mvua ilichelewa. Mavuno yakapungua. Benki ilianza kumfuatilia Ezra kwa mikopo ya mbegu na mbolea.
Siku moja, gari jeusi la kifahari lilifika. Watu wawili – Mzungu mwenye miaka arobaini na Mwafrika mwenye suti – walitoka ndani.
“Tunataka kukodisha shamba lako,” walisema. “Tutalima viazi vya aina maalum kwa soko la Ulaya.”
“Viazi?” Ezra aliuliza. “Lakini sisi hatulimi viazi.”
“Ni biashara, ndugu,” Mwafrika alisema. “Utapata milioni tano kwa mwaka. Zaidi ya unachopata kwa mwaka mzima wa mazao yako.”
Ezra alifikiria: Mahindi: laki mbili kwa mwaka. Maharage: laki moja. Jumla: laki tatu.
Kampuni: milioni tano.
Tofauti: milioni nne na saba.
Alikubali.
III
Sasa, trakta ilikuwa imepasua shamba zima. Mimea ya asili ilikuwa imeondolewa. Udongo ulikuwa umegeuzwa kama mkate uliotandazwa.
“Viazi gani mnalima?” Ezra alimuuliza msimamizi wa shamba.
“Viazi vya chips,” alijibu. “Vya KFC na McDonald’s huko Ulaya.”
Ezra alishangaa. “Viazi vya chips?”
“Ndiyo. Vinahitaji kemikali nyingi. Mbolea maalum. Dawa za wadudu. Maji mengi.”
Trakta ikawaacha, Ezra na Tunda wakabaki pekee yao.
“Baba, viazi hivi vinaleta nini kwetu?” Tunda aliuliza.
“Pesa,” Ezra alijibu. “Pesa nyingi.”
“Lakini hatuwezi kuvila. Hatuwezi kuvila. Vimejaa kemikali.”
Ezra alinyamaza. Alijua mtoto wake aliongea ukweli.
IV
Mwezi uliofuata, viazi vilianza kuchipua. Vilikuwa vizuri sana – vikubwa, duara, bila doa. Kampuni ilileta wataalamu kutoka Uholanzi. Walipima kila kitu: udongo, maji, mimea.
“Vinakua vizuri,” walisema. “Tutavuna baada ya miezi mitatu.”
Ezra alianza kuona mabadiliko. Udongo ulikuwa unakuwa mgumu. Chemchemi iliyokuwa karibu na shamba ilianza kupungua.
“Kemikali zinaharibu udongo,” mzee wa kijiji alimwambia. “Na viazi hivi, vinatumia maji mengi sana. Chemchemi yetu itakauka.”
Lakini Ezra alifikiria pesa: Milioni tano. Gharama ya nyumba mpya. Gharama ya shule bora kwa Tunda.
Alijisalimisha.
V
Siku ya mavuno, lori kubwa zilifika. Zilichukua viazi vyote. Viazi viliwekwa kwenye makopo maalum, na kupelekwa kwenye kiwanda cha usafishaji.
Ezra alipewa cheque: shilingi milioni tano.
Alifurahi. Alinunua televisheni mpya. Akampeleka Tunda shule bora.
Lakini mwezi mmoja baadaye, shamba lilikuwa tupu. Udongo ulikuwa umechakaa. Hakuna mimea yoyote iliyobaki.
“Tutalima tena mwaka ujao?” Ezra alimuuliza msimamizi.
“Hapana,” alijibu. “Udongo umechoka. Kemikali zimeharibu ujasiri wake. Kampuni inahamia shamba jingine.”
Ezra alisimama katika shamba tupu. Alikumbuka mahindi yake. Alikumbuka maharage. Alikumbuka mihogo.
Sasa alikuwa na shilingi milioni tano, lakini hana chakula. Hakuna udongo mzuri. Hakuna chemchemi.
VI
Mwaka uliofuata, Ezra alijaribu kulima tena. Alipanda mahindi. Mbegu zilipanda, lakini mimea ilikuwa dhaifu. Mazao yalikuwa madogo sana.
“Udongo umekufa,” mkulima mwenzie alimwambia. “Kemikali za viazi zimeuua.”
Ezra alitumia pesa zake kununua mbolea. Alitumia zaidi kununua maji. Alitumia zaidi kulipa wafanyakazi.
Mwisho wa msimu, alihesabu:
Gharama zote: milioni sita.
Mavuno: laki mbili.
Hasara: milioni nne na nane.
Alikumbuka cheque yake ya milioni tano. Alikumbuka viazi vilivyokuwa vimeondoka na lori.
VII
Leo, Ezra amesimama tena kwenye mpaka wa shamba lake. Tunda amekoma shule – pesa zimeisha.
“Baba,” Tunda anasema, “viazi vile vilienda wapi?”
Ezra anatazama shamba tupu. Anajua jibu. Viazi vilienda Uholanzi. Vilifanywa chips. Viliuzwa kwenye migahawa ya McDonald’s.
Kila mfuko wa chips: euro tatu. Takriban shilingi elfu saba.
Kilo moja ya viazi kutoka shamba lake: shilingi mia mbili.
Kilo moja ya chips huko Ulaya: shilingi elfu kumi.
Tunda anaendelea: “Watu wa Ulaya wanakula chips zetu. Wanalipia bei kubwa. Sisi tulipata milioni tano. Sasa tuna shamba tupu. Tumegeuka maskini.”
Ezra ananyamaza. Anatazama udongo uliokufa. Anakumbuka pesa zake zilizokwisha.
Viazi hivi vilimnufaisha nani?
Je, milioni tano za mwaka mmoja zinafaa kwa udongo uliokufa wa kudumu?
Kwa nini viazi vya Afrika vinahitaji kwenda Ulaya kufanywa chips?
Je, biashara ya “kulima kwa wageni” inaleta maendeleo au uharibifu?
Nani ananufaika zaidi – mkulima anayeodisha shamba au kampuni ya nje? Na hata hio Kampuni, ni Kweli inanufaika ukizingatia gharama ya uharibifu wa mazingira ?
Episode 3 of 10
