I
Mto ulikuwa umepita rangi yake ya kijani kibichi na kugeuka kuwa manjano ya kuchukiza. Maji yalikuwa yamejaa povu nyeupe kama mafurusho ya sabuni yaliyooza. Samaki waliokufa walitawanyika kwenye ukingo, macho yao mekundu yakiwa wazi kama yanamlaani mwenye dhambi.
Maria alisimama kando ya mto, ndoo yake ya plastiki mkononi. Alikuwa na umri wa miaka kumi na saba, lakini macho yake yalikuwa na uchovu wa mtu mzima. Kila asubuhi alikuja hapa kuchota maji ya kunywa, kuoga, na kupikia. Kila asubuhi alijua athari.
“Haya, Maria, tufanye kazi,” alisema mama yake nyuma yake. “Mungu atatupa nguvu.”
II
Miaka miwili iliyopita, mto huu ulikuwa na maji safi sana, ya kijani kibichi. Watoto walikuwa wakiogelea hapa. Wakulima walikuwa wakimwagilia mazao yao. Samaki walikuwa wakivuliwa kwa wingi.
Kisha kampuni ya uchimbaji dhahabu ilifika upande wa juu wa mto. Walianzisha kiwanda cha kusafisha dhahabu. Zebaki na kemikali nyingine zilianza kutiririka mtoni.
Mwezi wa kwanza, samaki wachache walikufa. Mwezi wa pili, maji yaligeuka manjano. Mwezi wa tatu, watoto wawili walipata matatizo ya ngozi baada ya kuogelea.
Lakini kampuni ililipa kodi kubwa. Serikali ya mtaa ilipata pesa nyingi. Wafanyakazi wachache walipata ajira. Na wakulima kama baba yake Maria walisema: “Haya ndio maendeleo.”
III
Saa moja asubuhi, Maria alimwona baba yake akimwagilia viazi kwenye shamba la familia. Maji yalitoka kwenye mfereji uliofanywa kwa mabati, yakiwa na rangi ile ile ya manjano.
“Baba,” Maria alisema, “maji haya ni sumu.”
Baba yake alimtazama kwa uchungu. “Ninajua, mwanangu. Lakini hakuna mbadala. Kampuni inalipa shilingi elfu tano kwa mwezi kupata ruhusa ya kutumia maji yetu. Hizo ndizo pesa zinazolipia shule yako.”
Maria alitazama viazi vilivyokuwa vikikauka kwenye majani. Alikumbuka viazi vya zamani vilivyokuwa vikubwa na yenye nguvu. Sasa vilikuwa vidogo, vyenye doa jeupe kwenye ng’indo.
IV
Mwezi uliofuata, ndugu yake mdogo, Juma, alianza kukohoa usiku. Kila usiku, kohoo la kukatisha pumzi. Kila usiku, machozi ya mama yake.
Walimpeleka hospitalini. Daktari alisema: “Mfumo wa kupumua umeharibika. Sababu: kemikali kwenye mazingira.”
“Lakini hatumii kemikali,” baba yake alisema.
Daktari alimtazama. “Unatumia maji yapi?”
Baba yake alinyamaza. Alijua jibu.
Gharama za matibabu: shilingi milioni moja. Kodi ya kampuni kwa mwezi: shilingi elfu tano.
*Elfu 5 × miezi 12 = elfu 60 kwa mwaka.*
*Milioni 1 ÷ elfu 60 = miaka 17.*
Kampuni ilitakiwa kuwa hapa kwa miaka kumi na saba ili baba yake alipe gharama za matibabu ya Juma.
V
Siku moja, Maria aliamua kwenda kwenye kiwanda cha kampuni. Alitaka kuona.
Alipofika, alishangaa. Kiwanda kilikuwa kizuri sana. Majani mekundu na manjano yalizunguka. Ofisi zilikuwa na dirisha kubwa. Watu walikuwa wamevaa nguo nzuri.
Alitazama aone walikuwa wanafanya nini: Walikuwa wanachota maji kutoka mtoni, wakatoa dhahabu, kisha wakairudisha maji hayo hayo mtoni – sasa yamejaa kemikali.
Meneja alimwona, akamuuliza: “Unafanya nini hapa?”
“Ninataka kujua,” Maria alisema. “Kwa nini mnatuumiza?”
Meneja alicheka. “Sisi hatuumizi. Sisi tunatoa ajira. Tunalipa kodi. Tunaleta maendeleo.”
“Ajira kwa wangapi?” Maria aliuliza.
“Watu kumi na wawili.”
“Na wangapi wanaumwa kwa sababu yenu?”
Meneja alinyamaza. Kisha akasema: “Hii ni biashara. Sio hisani.”
VI
Leo, Maria amesimama tena kando ya mto. Ndani ya ndoo yake, maji yana rangi ya manjano. Anajua yatamsababishia ugonjwa. Anajua yatamuumiza.
Lakini anajua pia: Kampuni inalipa kodi. Kodi hizo zinasaidia. Na wanaosaidiwa wanasema haya ni maendeleo.
Anatazama mto. Anakumbuka samaki. Anakumbuka watoto wakiogelea. Anakumbuka viazi vilivyokuwa vikubwa.
Sasa anatazama maji ya manjano. Anafikiria ndugu yake anayekohoa usiku. Anafikiria baba yake anayeombea mavuno mazuri.
Mto huu wa sumu unaleta faida kwa nani?
Na unaleta maumivu kwa nani?
Episode 2 of 10
