Jioni ile ilikuwa na ukali usio wa kawaida. Hewa ilisimama kana kwamba dunia imezuia pumzi. Ndege hawakupita angani, na kelele za mji zilikuwa zimefifia kama zimekumbushwa kunyamaza. Kijiwe kilikaa katika wasiwasi mtulivu—kama tunda lililoiva likisubiri kupasuka.
Mzee Doto alikaa kwenye mkeka wake, mgongo wima kuliko kawaida, kama mti unaojikaza kabla ya dhoruba. Hekima alitazama kuni zinazopasha chungu, kama atafutae jibu kwenye cheche zinazokufa.
Mzee Doto alipoinua kichwa, sauti yake haikuwa ile ya hadithi za kawaida. Ilikuwa imara, kavu, kama mtu anayesoma kumbukumbu ya taifa.
“Katika nchi ya Mandhari,” Mzee alianza, “aliishi mfalme mwenye hekima ya kienyeji lakini asiyejua bahari za mbali. Jina lake aliitwa Mfalme Mwangaza. Alitawala ardhi pana—mito, milima, na mashamba—na watu wake walikuwa wakulima na wafugaji, walioujua ulimwengu wao vizuri, lakini si ule uliokuwa nyuma ya upeo wa bahari.
Siku moja, meli kubwa, nyeupe kama mwamba uliooshwa na chumvi, ilitua pwani. Kutoka ndani yake wakatoka wageni waliovaa nguo ngumu za samawati, macho yao yaking’aa kwa hamu ya kitu kisichotajwa. Walishuka na vitu vya ajabu: vioo vilivyokuwa wazi kuliko maji, shanga zilizong’aa kama moto, na bunduki zilizopiga radi kwa sauti.
Kiongozi wao, Bwana Kiarifa, alimkaribia Mfalme Mwangaza. ‘Tunakuja kwa amani,’ alisema kwa lugha iliyotamkwa kwa tabu. ‘Tuwe marafiki. Tufanye biashara. Tutakupa vitu hivi vya thamani—kwa ajili ya ardhi ya kupanda na kujenga nyumba zetu ndogo.’
Mfalme alilitazama kioo. Kwa mara ya kwanza, aliuona uso wake kwa uwazi. Alivaa shanga; zilimtia fahari. ‘Lakini mnataka nini hasa?’ aliuliza.
Bwana Kiarifa akatoa ramani. Vidole vyake virefu vikatembea juu yake: ‘Hapa pwani. Hapa bonde. Hapa mlima. Vipande vidogo tu. Kwa kila kipande—kioo, shanga, na bunduki mbili kwa usalama wako.’
Wazee wakapinga: ‘Hatuwezi kubadilisha udongo wa babu kwa kioo. Hawa ni wezi wa nchi!’
Mfalme aliwasikiliza, kisha akasema kwa uchungu uliopimwa: ‘Naona bunduki zao. Nasikia meli zao. Kama nikikataa, watanichukulia kwa nguvu—kisha wachukue yote bila malipo. Nikikubali, napata kitu. Ramani yao ina vipande. Bado nina nchi.’
Wazee wakasema: ‘Utauza utajiri wa kweli kwa vitu vya kutupwa!’
Mfalme akajibu: ‘Ninauza kile ninachokiona kwa kile nisichokielewa. Hivyo mikataba yangu itakuwa ya kioo: nitaiona nchi yangu ikiwa, wao wataiona nafasi yao tu.’
Akasaini hati ndefu, zilizoandikwa kwa maneno ya kigeni juu ya mgongo wa ndovu. Akapokea masanduku ya kioo, shanga, na bunduki chache. Wageni wakaanza kujenga.”
Mzee Doto akanyamaza, akivuta pumzi ndefu. Kimya kilikaa kijiweni, kizito kama jiwe.
JUMA MHANDISI: “Alikuwa mjinga! Aliuza taifa kwa shanga! Angepambana—au aombe msaada!”
WAZO MBADALA (akitazama kipande cha kioo kilichovunjika): “Hasira yako ni ya haki. Lakini mfalme aliona nini? Bunduki. Alisikia nini? Meli. Alijua nini? Hakuna mfalme mwenzake wa kumsaidia. Kukataa kungemaanisha vita ya kuangamizwa. Kwa kukubali, alijaribu kupunguza hasara. Je, huo ni ujinga—au hesabu ya aliyeshindwa kabla ya kuanza?”
HEKIMA (akichochea cheche kwenye mkaa): “Lakini mikataba ilikuwa ya nani na nani? Mfalme alidhani anafanya biashara na mtu mmoja. Kwa kweli, alisaini na mkono wa mashine kubwa—kampuni—iliyokuwa na mamlaka ya kuuza tena, bila idhini yake. Je, kosa lilikuwa kutojua, au ujanja wa kutomweleza?”
Mjadala ukawaka: ujanja dhidi ya ujinga, damu dhidi ya ardhi.
Muhenga akagonga fimbo chini mara moja. Sauti ikapasua hewa.
“Mwenye shoka hakosi kuni”
Kimya.
Muhenga akaongeza:
“Mkopo wa shoka hurejeshwa na ukucha.”
WAZO MBADALA (kwa sauti ya chini): “Alikopa ulinzi, akarudishiwa kitu kisichokata. Ukucha haukati miti.”
Mzee Doto alisimama polepole. “Mfalme Mwangaza aliishi kuona mji wa wageni ukikua. Meli zikabeba mazao ya nchi yake. Bunduki alizopewa hazikumuumiza mkoloni—ziliwaumiza waliokataa mikataba. Siku ya kufa, alimwambia mwanawe: ‘Jifunze maneno yao na nguvu zao. Siku moja, utahitaji kuvunja ahadi.’
Na watoto wa watoto wake wakaanza kujiuliza kwa nini hati zilikuwa na nguvu kuliko sheria za babu.”
Tulibaki na mzigo wa historia. Je, kukubali kushindwa ni ujinga, au ni alama ya kukandamizwa? Je, mfalme alipaswa kukataa na kupambana—hata kama matokeo yangekuwa ya maafa?
Hadithi ikaisha. Maswali yakaanza.
Episode 5 of 7