Usiku ulikuwa mnono, umejaa harufu ya mazao mapya na mvuke wa udongo uliolowa na jasho la siku. Muhenga alikuwa amevaa shuka nyekundu juu ya kanzu yake—ishara ya jambo lisilo la kawaida. Wazo Mbadala alikuwa ameinamisha kichwa juu ya daftari, akiandika na kufuta maneno mawili kwa msisitizo: KUKATA. KUTENGENEZA. Hekima alitazama chungu cha mahindi yanayochemka, macho yake yakitafuta jibu katika mvuke, kana kwamba uwongo nao unaweza kuchemshwa na kupotea.
Mzee Doto alipoinua kichwa chake, macho yake yalionekana kubeba mawimbi ya bahari ya zamani. Hakuwa na kitabu. Alikuwa amezama ndani ya kumbukumbu zake mwenyewe.
Katika nchi ya Milango Minne, kulikuwa na ufalme uliosimama juu ya sheria. Sheria hizo zilikuwa kama miamba—ngumu, tulivu, zisizo na pembe. Ziliandikwa na kuchongwa kwenye Kigoda cha Mviringo katikati ya mji. Hakukuwa na kona, hakukuwa na mwanzo wala mwisho. Kila jambo—kodi, ndoa, urithi—lilizunguka katika mduara huo.
Katika ufalme huo aliishi mtu mwenye kipawa tofauti: Unyenzo, mshairi. Maneno yake yalikuwa na pembe, yakikunja akili na kugusa mioyo. Aliposoma, watu walicheka, walilia, na zaidi ya yote—waliuliza maswali. Mashairi yake hayakuingia kwenye mduara wa Kigoda; yalikuwa na pembe nyingi, na kila pembe ilikuwa dirisha.
Sultani wa Sheria, aliyeitwa Mwenye Kipimo, alisikia kelele za mashairi. Akamwita Unyenzo mbele ya Kigoda.
Unyenzo,’ alisema, ‘maneno yako yanavuruga. Yanaleta machafuko. Watu wanapo sikiliza, wanaanza kuuliza maswali kuhusu sheria. Wanaona pembe ambazo hazipo. Kanuni ni mviringo, kama hiki kigoda. Yafanyie mduara maneno yako.’
Unyenzo alijaribu. Alijaribu kuandika shairi lisilo na mwanzo wala mwisho. Alipokaribia, shairi lake likawa tupu—halikugusa, halikukaa. Watu wakapoteza hamu. Baadaye, alirudi kwa mwenye kipimo. ‘Siwezi,’ alisema. ‘Ukifinya pembe ya wazo, linakufa.’
Mwenye Kipimo alimtazama kwa huruma. ‘Kwa hivyo,’ alisema, ‘wazo lako linakufa, au linaishi kwa kuvunja utulivu wangu? Mimi namiliki amani. Wewe unamiliki machafuko. Nchi hii haiwezi kuwa na mambo mawili.’ “Ama wazo lako life, au amani yangu ivunjike. Ufalme huu hauwezi kubeba vyote.”
Akaamuru: “Kata pembe zako. Fanya mduara.”
Unyenzo akarudi nyumbani. Akachukua kalamu yake—
Mzee Doto alinyamaza, macho yake yakitazama moto. Kimya kikawa kizito; hata kahawa ilionekana kupoa kwenye vikombe.
Juma Mhandisi alivunja ukimya kwa hasira. “Huyo ni mnyanyasaji! Anaua ubunifu!”
Wazo Mbadala akaandika maneno mapya: AMANI. UBUNIFU. MGOGORO. Akaongeza: UTENGANO.
“Hebu tuangalie upande wa Mwenye Kipimo,” alisema kwa utulivu. “Ufalme ni kama mfumo wa maji. Kila kitu kinapita kwa mpangilio. Shairi ni jiwe linalotupwa ndani—linabadilisha mkondo. Mwenye Kipimo haoni ubunifu; anaona tishio. Je, ni haki kumlazimisha mnunuzi anunue kitu asichotaka?”
Hekima akachora kwenye udongo: mduara, kisha pembetatu. “Kwa nini kukataza kabisa?” akauliza. “Kwa nini kutotoa nafasi? Kukataza hujenga shinikizo. Kutoa mahali huleta udhibiti. Je, alikuwa analinda amani, au alikuwa anaogopa kupoteza udhibiti?”
Mjadala ukapamba moto—utawala dhidi ya uhuru; utulivu dhidi ya mageuzi.
Ndipo Muhenga alipoinua kichwa, akisema bila kutazama mtu:
“Mti hulalia upepo huuigiza.”
Kimya kikatawala. Wazo Mbadala akatafsiri kwa sauti ya chini: “Mti—Unyenzo—alilazimishwa kulala. Upepo—watu—wakaiga. Kukata pembe kuligeuka desturi.”
Muhenga akaongeza methali ya pili:
“Ukimwona mamba kasinzia, usiimbe ‘mamba amelala.’”
Hekima akatabasamu. “Ubunifu unahitaji busara. Si kila wimbo uimbwe mbele ya mamba.”
Mzee Doto akarudi katika hadithi. “Unyenzo hakukata pembe zake,” alisema. “Kwa siku saba hakutoka nyumbani. Siku ya nane, alikuja na shairi moja. Halikuwa na pembe nyingi—wala halikuwa mduara. Lilikuwa na kona moja.
Alilisoma mbele ya Kigoda. Shairi lilisema: ‘Mduara ni uzima; lakini katikati yake, pana nafasi ya kuhifadhi pembe ya ndoto.’
Watu wakasimama. Kwa mara ya kwanza, waliona kwamba Kigoda chenyewe kina nafasi ndani yake. Mwenye Kipimo hakusema ‘kata,’ wala ‘vunja.’ Alirudi kasri. Tangu siku ile, mashairi yaliendelea—yakiwa na pembe, lakini kila moja likiwa na kona ya heshima kwa mduara.”
Muhenga akakunja kamba aliyokuwa akiunda, akasema kwa sauti ya mwisho:
“Chombo cha mohanga hakikosi kiuno.”
“Kigoda kilikuwa chombo,” akaongeza. “Unyenzo alikiona kiuno chake.”
Nilikaa nikitafakari. Nikatambua kwamba wakati mwingine ubunifu hauhitaji kuvunja utawala; unahitaji kuutambua, kuupima, na kutafuta kiuno chake. Na kwamba pembe zinaweza kuishi—ikiwa zitajua mahali pa kusimama.
Usiku ule, tulijifunza kuwa mduara unaweza kubeba pembe, na pembe ikaweza kuuheshimu mduara. Mlango hauhitaji kuvunjwa; wakati mwingine, unahitaji tu kutambuliwa.
Sultani wa Sheria, Mwenye Kipimo, alimsikia. Alimwita mbele ya kigoda. ‘Unyenzo,’ alisema, ‘maneno yako yanavuruga. Yanaleta machafuko. Watu wanapo sikiliza, wanaanza kuuliza maswali kuhusu sheria. Wanaona pembe ambazo hazipo. Kanuni ni mviringo, kama hiki kigoda. Yafanyie mduara maneno yako.’
Unyenzo alijaribu. Alijaribu kuandika shairi lililozunguka, lisiishie wala lisiianzie. Lilikuwa gumu. Alipokaribia, shairi lake lilikuwa la kufa, lisilo na maana. Watu walikosea hamu. Baadaye, alirudi kwa mwenye kipimo. ‘Siwezi,’ alisema. ‘Ukifinya pembe ya wazo, linakufa.’
Mwenye Kipimo alimtazama kwa huruma. ‘Kwa hivyo,’ alisema, ‘wazo lako linakufa, au linaishi kwa kuvunja utulivu wangu? Mimi namiliki amani. Wewe unamiliki machafuko. Nchi hii haiwezi kuwa na mambo mawili.’ Aliamuru: ‘Kata pembe zako. Fanya mduara.’
Unyenzo alirudi nyumbani. Alichukua kalamu yake…”
Mzee Doto alinyamaza, akimtazama moto. Alikuwa akiwa katika hadithi hiyo.
Kimya. Hata kahawa ilionekana kukauka kwenye vikombe.
Juma Mhandisi: “Huyo sultani ni mnyanyasaji wa kawaida! Anamwambia mjasiriamali awe mrundikaji! Anaua ubunifu! Unyenzo alipaswa kupigania uhuru wake wa kueleza!”
Wazo Mbadala aliandika: AMANI. UBUNIFU. MGOGORO. Aliongeza: UTENGANO.
“Hebu tuangalie upande wa Mwenye Kipimo,” Wazo Mbadala alisema. “Ufalme wake ni kama mfumo mkubwa wa maji. Kila mtu anajua mahali pake, maji yanapita kwa utaratibu. Sasa, fikiria shairi kama jiwe linalotupa katika mfumo huo. Linavuruga mtiririko. Linavuta mwelekeo mpya. Mwenye Kipimo haoni ubunifu; anaona tishio la ghasia. Kwa nini angefurahia machafuko? Kwa nini asilinde amani ambayo imemleta utajiri na nguvu? Unyenzo alikuwa anauza pembe. Lakini ufalme ulikuwa umenunua mduara. Je, ni haki kumlazimisha mnunuzi anunue kitu asichotaka?”
Hekima alichukua kijiti na kuchora kwenye udongo: mduara, na kando yake, pembetatu.
“Wazo Mbadala, unaona mgogoro,” Hekima alisema. “Lakini swali langu: Kwa nini kumkataza kabisa? Kwa nini kusema ‘kata pembe’ badala ya kusema, ‘Haya, unyenzo. Pembe zako ni nzuri. Lakini zipewe mahali. Kuwa na ukumbi wa mashairi, mbali na kigoda. Watu waende kukusikiliza siku ya Jumapili, wakirudi kwenye mduara wa maisha siku ya Jumatatu.’? Kukataza ni kujenga shinikizo. Kupa nafasi ndiyo kudhibiti. Je, alikuwa na nia ya kudumisha amani, au alikuwa na woga wa kushindwa kudhibiti?”
Mjadala ulizidi kuwa mkali. Utawala dhidi ya uhuru. Utulivu dhidi ya mageuzi.
Ndipo Muhenga alipoinua kichwa. Alikuwa amekuwa akitengenezea kamba ya ngazi. Bila kuangalia mtu yeyote, akasema:
“Mti uliolala upepo huuigiza.”
(The tree that lies down, the wind mimics it.)
Kimya kilifuata. Methali ilikuwa ngumu.
Wazo Mbadala alifikiri kwa sauti. “Mti… Unyenzo alikuwa mti. Alilazimishwa kulala chini – yaani, kukata pembe zake. Upepo – yaani, wakazi, wanaigiza. Wanaiga hali ya kulala. Wanakubali mduara bila pembe. Mwenye Kipimo alilaza mti, na upepo ukafuata.”
Muhenga hakukataa wala kukubali. Aliongeza:
“Kidiri ukimwona mamba, usiimbe ‘mamba amelala.'”
(When a squirrel sees a crocodile, it shouldn’t sing ‘the crocodile is asleep.’)
Hekima alitabasamu kwa mara ya kwanza. “Anasema… Unyenzo, kama Kidiri (squirrel), alimwona mamba (crocodile) – yaani, mamlaka. Kwa kumwambia ‘kata pembe,’ mamba alikuwa amelala kiasi – hakuliwa mara moja. Unyenzo alipaswa kutambua hatari, asiimbe wimbo wa kumfanya mamba aamke zaidi. Pengine alipaswa kutafuta njia ya kuimba bila kumkasirisha.”
Mzee Doto alisitawi tena, sauti yake ikirudi kutoka kwenye kumbukumbu.
“Unyenzo,” alisema, “hakukata pembe zake. Hakufanya mduara. Alichukua kalamu yake, na kwa siku saba, hakutoka nyumbani. Siku ya nane, alitoka na karatasi moja. Aliimba shairi mbele ya Kigoda. Shairi hilo halikuwa na pembe… wala mduara. Lilikuwa na kona moja. Kona moja kubwa, iliyoelekeza moja kwa moja kwenye moyo wa Mwenye Kipimo. Shairi lilihusu uzima wa mduara katika mwili mmoja. Lilisema: ‘Mduara ni uzima, lakini katikati yake kuna nafasi ya kuhifadhi pembe ya ndoto.'”
“Watu walisimama wakimsikiliza, wakigundua kwa mara ya kwanza kwamba kigoda chenyewe kina nafasi ndani yake. Mwenye Kipimo alisimama kwa muda mrefu. Hakusema ‘kata.’ Hakusema ‘vunja.’ Alirudi kwenye kasri yake. Mwandishi wa sheria hakujaribu tena kumlazimisha mshairi. Mashairi yakaendelea kuwa na pembe… lakini sasa, kila shairi lilikuwa na kona moja ya heshima kwa mduara.”
Muhenga alikunja kamba yake, akasema kwa sauti ya mwisho:
“Chombo cha mohanga hakikosi kiuno.”
(A clay pot does not lack a waist.)
“Kigoda kilikuwa chombo. Unyenzo aligundua kiuno chake – nafasi yake ndani ya utawala.”
Nilikaa na kufikiri kuhusu pembe zilizokataa kukatwa. Kuhusu misaada inayowezekana kati ya mduara na pembe. Muhenga alitupa methali mbili zenye kina: moja ikionyesha hatari ya kulala chini, nyingine ikionyesha hekima ya kutotaka kumfufua mamba.
Alitukumbusha kwamba katika ufalme wa sheria, kuna kiuno cha udongo ambacho kinaweza kunyakuliwa… na kwamba wakati mwingine, ubunifu hauhitaji kuvunja utawala. Unahitaji tu kupata kiuno chake, na kukipaka rangi ya wazo.
Jioni hiyo, tukagundua kwamba mduara unaweza kuwa na nafasi ya kuhifadhi pembe, na pembe inaweza kuwa na kona ya kuheshimu mduara. Na pengine, haki ya kujieleza haihitaji kuvunja, inahitaji tu kutafuta mlango.
Episode 6 of 7