I
Mwanga wa bluu kutoka kwenye skrini ya simu ulimwangazia uso wa Juma uliojaa mafadhaiko, ukifanya machozi yake yatokayo usiku ndani yamuonekane kama taa ndogo za maumivu. Alikuwa ameketi kwenye kiti cha mbao kilichovunjika kwenye nyumba ya mabati, simu mpya ya kisasa ikiwa mkononi mwake kama tuzo la ushindi.
“Ni ya mwisho, Mama,” alisema kwa sauti ya furaha iliyochanganywa na uchovu. “Sasa tutakuwa na WhatsApp, tutaweza kutazama video, tutaweza…”
Lakini machozi ya mama yake yalikuwa tofauti – hayakuwa ya furaha. Yalikuwa na huzuni ya kina, ya kuelewa gharama halisi ya simu hiyo.
II
Miaka miwili iliyopita, Juma alikuwa mwanafunzi mwenye matumaini katika shule ya upili ya wilaya. Alikuwa na wastani wa B+, na ndoto ya kuwa daktari. Familia yake ya wakulima wadogo walikuwa wakimtumikia kwa jasho lao, kila mshahara wa mwezi ukigawiwa kati ya mahitaji ya nyumbani na ada ya shule.
Kisha baba yake alipatwa na ajali ya ngozi. Dawa za hospitali ziligharimu shilingi laki mbili – pesa za mavuno yote ya mwaka. Juma alilazimika kuacha shule.
“Tutapata njia,” alimwambia mama yake. “Sitasahau ndoto yangu.”
Siku moja, alimwona rafiki yake Boni akiwa na simu mpya. “Nauza airtime na kuongeza fedha,” Boni alimwambia. “Unaweza kuanza na shilingi elfu ishirini.”
Juma alikopa kwa shangazi yake. Alinunua simu ya mkononi ya bei nafuu. Alianza biashara ndogo ya kuuza airtime.
III
Mwezi wa kwanza, Juma alifanya faida ya shilingi elfu kumi. Mwezi wa pili, alifanya elfu kumi na tano. Alianza kuamini: “Hii ndiyo njia yangu ya kurudi shule.”
Kisha mitandao ya kijamii ikaangaza. Alianza kuona maisha ya watu wa mjini kwenye Instagram na Facebook. Watu waliokuwa na simu za kisasa. Watu waliokuwa na maonyesho ya utajiri.
“Kama nitakuwa na simu nzuri zaidi, nitaweza kufanya biashara nzuri zaidi,” alijiambia.
Alianza kuokoa. Kila senti. Chakula kidogo. Mavazi machafu. Kila kitu kwa ajili ya simu mpya.
IV
Mwaka mmoja baadaye, Juma alifikia lengo lake. Alinunua simu ya kisasa ya bei ya shilingi laki mbili. Alikuwa na kamera nzuri, kumbukumbu kubwa, uwezo wa kutumia programu nyingi.
Lakini kitu kimoja kilikosa: data ya intaneti. Kila mwezi, alilazimika kulipa shilingi elfu kumi kwa bundles. Kila mwezi, pesa za biashara yake ziliishia kwenye kupata “like” na “followers”.
“Unatumia pesa nyingi kwenye simu,” mama yake alimwambia.
“Lakini ninafanya biashara, Mama,” alijibu. “Ninahitaji kuwa connected.”
Lakini biashara ya airtime haikukua. Ilibaki ile ile. Na gharama za simu zilizidi.
V
Siku moja, Juma alikutana na fundi wa simu mjini. “Hii simu yako imetengenezwa wapi?” aliuliza.
“China,” fundi alijibu. “Wanaleta vifaa hapa, tunaweka pamoja.”
“Na bei ya kufanya simu hii ni kiasi gani?”
Fundi alifikiria. “Vifaa vyenyewe: shilingi laki moja. Mshahara wangu: elfu kumi. Jumla: laki moja na kumi. Unauza kwa laki mbili.”
Juma alifikiria: Mimi nimenunua kwa laki mbili. Gharama halisi: laki moja na kumi. Faida: elfu tisini.
Alijiuliza: Elfu tisini hizo zinaenda wapi?
VI
Mwezi uliofuata, Juma aligundua jambo jingine. Alipokuwa akitumia Facebook, aliona matangazo ya michezo ya kamari ya mtandaoni.
“Deposit shilingi elfu moja, upate elfu kumi,” matangazo yaliahidi.
Kwa matumaini ya kupata pesa za kurudi shule, Juma alijaribu. Alianza na elfu moja. Akapata elfu mbili.
Alijaribu tena. Alipoteza.
Alijaribu tena, kwa pesa zaidi. Alipoteza tena.
Mwezi mmoja baadaye, alikuwa amepoteza shilingi laki moja – akiba yake yote ya miaka miwili.
VII
Leo, Juma amesimama nje ya duka la simu. Anaangalia simu mpya zinazowekwa kwenye dirisha. Zinang’aa. Zina ahadi: “Maisha bora. Uunganisho. Fursa.”
Anakumbuka simu yake ya kwanza ya bei nafuu. Anakumbuka ndoto yake ya kuwa daktari. Anakumbuka pesa alizozitumia kwenye bundles na kamari.
Sasa ana simu ya kisasa, lakini hana pesa za kurudi shule. Ana Instagram yenye wafuasi 500, lakini hana chakula cha jioni. Ana WhatsApp na vikundi vingi, lakini hana ndoto.
Mama yake anamwendea. “Unajua, Juma, baba yako alipokuwa mtoto, hakuwa na simu. Lakini alikuwa na ndoto. Na alitimiza.”
Juma anatazama simu yake. Anaiwaza. Ni kifaa kizuri. Kinamwezesha kuona ulimwengu mzima.
Lakini kumwezesha kuona tu – si kumruhusu kushiriki.
VIII
Jana usiku, Juma aliona kwenye TV: kampuni ya simu ya kimataifa ilikuwa inatangaza faida zake za mwaka. Faida: bilioni ishirini.
Alifikiria: Bilioni ishirini. Watu wangapi kama mimi wamelipa elfu kumi kwa mwezi kwa bundles?
Alihesabu: Elfu kumi × miezi kumi na mbili = laki moja na ishirini kwa mwaka.
*Bilioni 20 ÷ laki 1.2 = watu 166,666.*
Watu mia moja na sitini na sita elfu, sita mia na sitini na sita – wanalipa kila mwaka kwa kampuni hii.
Na wao wanalipa kwa nini? Kwa ajili ya “kuwa connected.” Kwa ajili ya “like.” Kwa ajili ya kuona maisha ya watu wengine.
Simu hii inanifanyia nini?
Inaniletea maisha bora, au inanichukulia pesa za ndoto yangu?
Na kampuni inayopata bilioni – inajali uunganisho wangu, au faida zake?
Je, thamani ya kuwa “connected” inalingana na gharama ya ndoto zinazokufa?
Kwa nini tunatumia pesa nyingi kwenye simu kuliko kwenye elimu?
Je, simu inaunganisha au inatenganisha – tunaongea zaidi kwenye skrini kuliko uso kwa uso?
Nani ananufaika zaidi – mnunuzi wa simu, muuzaji wa simu, au kampuni ya kimataifa inayotengeneza simu?
Episode 8 of 10
