I
Kishindo cha mchele kugongana na chungu cha chuma kilisikika kama mvua ya mawe. Mvuke mzito wa kuchefuka ulifunika nafasi ya kisasa cha kusafishia mchele, ukifanya hewa iwe nzito na yenye unyevu kama matandiko ya mto.
Mzee Kulwa alisimama karibu na kiowevu kikubwa cha chuma, jasho likimwagika kama maji kwenye uso wake uliojaa michoro ya uzee na kazi. Mkononi mwake alishika kikapu kilichojaa mchele mweupe kama theluji – mchele ambao alikuwa amelima kwa jasho lake, ambao ulikuwa umekomaa kwa jua la Mwanza, ambao ulikuwa umevunwa kwa mikono ya familia yake.
“Sawa, kilo elfu moja,” msimamizi wa kiwanda alisema, mkono wake ukiwa umejaa pete nyeupe. “Bei ya sasa: shilingi elfu mbili kwa kilo.”
Mzee Kulwa alisimama kama amepigwa na ngumi. “Elfu mbili? Mwaka jana tulipata elfu tatu!”
II
Miaka mitano iliyopita, shamba la mchele la Mzee Kulwa lilikuwa na ukubwa wa hekta kumi. Kila msimu, alilima kwa mikono yake mwenyewe. Alipanda mbegu alizozalisha kutoka kwa mavuno ya mwaka uliopita. Alitumia mbolea asilia kutoka kwenye mazao ya nyumbani.
Mchele wake ulikuwa na ladha maalum – ladha ya Mto Nera ambao ulipita karibu na shamba lake, ladha ya jua la Mwanza, ladha ya udongo mwekundu wa Shinyanga.
Wakulima wa jirani walinunua mchele wake. Wanawake wa sokoni walikuja shambani mwake. Bei ilikuwa nzuri: shilingi elfu nne kwa kilo.
Kisha kampuni ya mchele wa nje ilifika. “Tunaleta mbegu bora,” walisema. “Mavuno yatakuwa mara mbili.”
Mzee Kulwa alijaribu. Alinunua mbegu za kisasa. Alitumia mbolea za kikemia. Mavuno yalikuwa makubwa – mara mbili, kama walivyosema.
Lakini gharama pia zilikuwa kubwa. Na bei ya soko ilishuka.
III
Sasa, kila msimu, Mzee Kulwa alilazimika kuuza mchele wake kwa kampuni hiyo ya nje. Hakukuwa na mbadala – wakulima wote walikuwa wamekubali mkataba.
“Kwa nini bei inashuka kila mwaka?” aliuliza msimamizi.
“Soko la kimataifa,” alijibu. “Mchele wa Thailand na Vietnam una bei ya chini. Sisi tunashindwa.”
Mzee Kulwa alifikiria: Mchele wa Thailand: umelimwa na mashine, umepandwa kwa kemikali nyingi, umesafirishwa kwa meli.
Mchele wangu: umelimwa kwa mikono, umepandwa kwa upendo, umekomaa chini ya jua letu.
Lakini bei ilikuwa ile ile: ya kimataifa.
IV
Mwaka uliofuata, jambo la ajabu lilifanyika. Mzee Kulwa alikwenda mjini kumtembelea mjukuu wake aliyekuwa anaumwa. Katika duka la supermarket, aliona mchele uliokaa kwenye rafu. Lebo ilisema: “Mchele wa Tanzania – Asili, Bora.”
Alichukua pakiti. Bei: shilingi elfu kumi kwa kilo.
Alisoma kwa makini: “Imelimwa na wakulima wa Shinyanga. Imesafishwa Tanzania.”
Mzee Kulwa alifikiria: Mimi niliuza kilo hii kwa shilingi elfu mbili. Sasa inauzwa kwa elfu kumi.
Tofauti: elfu nane.
Alijiuliza: Elfu nane hizo zinaenda wapi?
V
Siku moja, rafiki yake Mwinyi alimwambia: “Nimeona mchele wetu huko Dubai. Kwenye duka la wazungu. Bei: dola tano kwa kilo.”
Mzee Kulwa alihesabu: Dola tano = shilingi elfu kumi na mbili.
Yeye alipata: shilingi elfu mbili.
Alikwenda kwenye ofisi ya kampuni. “Nimeona mchele wangu ukiuzwa Dubai kwa bei kubwa,” alisema.
Meneja alicheka. “Bwana Kulwa, hiyo ni biashara. Sisi tunasafisha. Tunaweka lebo. Tunasafirisha. Tunaleta soko. Hiyo ndiyo gharama.”
“Lakini gharama ya elfu nane kwa kilo?” Kulwa aliuliza.
“Mabeberu wanajua thamani ya mchele asilia,” meneja alisema. “Wao wanajua kuwa mchele wa Tanzania haujatumia kemikali nyingi. Ni mchele wa afya.”
VI
Mwaka wa saba, shamba la Mzee Kulwa lilianza kushindwa. Udongo ulikuwa umechoka. Mbolea za kikemia zilikuwa zimeharibu ujasiri wake.
“Unahitaji mbolea zaidi,” mkaguzi wa kilimo alisema. “Na dawa za wadudu.”
Lakini Mzee Kulwa hakuwa na pesa. Bei ya mchele ilikuwa imeshuka tena: shilingi elfu moja na nusu kwa kilo.
Alikumbuka mbegu zake za asili. Alikumbuka mchele wake wa zamani uliokuwa na ladha nzuri. Alikumbuka bei nzuri aliyoipata.
Sasa alikuwa ameishiwa. Mikopo ilizidi. Shamba lilikuwa karibu kukamatwa na benki.
VII
Juzi, Mzee Kulwa alimwona mjukuu wake akiwa na pakiti ya chips za viazi. Alichukua, akasoma: “Imetengenezwa kwa viazi asili vya Tanzania.”
“Bei gani?” aliuliza.
“Elfu tano,” mjukuu alijibu.
Mzee Kulwa alifikiria: Viazi: wakulima wanauza kwa shilingi mia mbili kwa kilo.
Chips: elfu tano kwa mfuko mdogo.
Mchele wangu: ninauza kwa elfu moja na nusu.
Mchele wangu ukiuzwa Dubai: elfu kumi na mbili.
Akakaa chini, akatazama pakiti ya chips. Akakumbuka mchele wake. Akakumbuka udongo uliochoka. Akakumbuka mikopo.
Mbegu za kisasa zilinifanyaje kuwa maskini?
Mchele wangu unanufaisha nani zaidi – mimi au mwenye duka Dubai?
Na kwa nini mchele wa Tanzania unahitaji kwenda Dubai kujulikana kuwa mchele mzuri?
VIII
Leo, Mzee Kulwa amesimama kwenye shamba lake lililochoka. Anaangalia mchele mdogo uliochipuka. Unaonekana dhaifu. Hauna nguvu.
Anakumbuka mchele wa zamani. Anakumbuka ladha yake. Anakumbuka bei nzuri.
Sasa anaona tu udongo uliokufa. Anaona madeni. Anaona mjukuu wake anayenunua chips za bei ghali za viazi zilizotoka shamba la jirani.
Mchele huu wa mateke – unamtokea mtu gani?
Na nani anaosha mateke yake kwenye shamba langu?
Je, bei ya kimataifa ya mchele inafaa kwa gharama ya wakulima wanaoandaa chakula?
Kwa nini mchele wa Tanzania unahitaji kwenda Dubai kuthaminiwa?
Je, mbegu za kisasa zinaleta mazao makubwa au madeni makubwa?
Nani ananufaika zaidi – mkulima anayelima, kampuni inayosafisha, au mnunuzi wa mwisho nchi za nje?
Episode 7 of 10
